Pruitt-Igoe-vandalized-windows.jpg‎ (450 × 302 pixels, file size: 31 KB, MIME type: image/jpeg)

1969 yılında Stanford Üniversitesi psikologlarından Philip Zimbardo insan doğası üzerine bir deney gerçekleştirir. Benzer özelliklere sahip iki arabayı iki farklı çevreye bırakır; araçlardan birini New York şehrinin düşük gelir grubu ve yüksek suç oranıyla bilinen meşhur Bronx ilçesinin göbeğine, diğerini ise Kaliforniya eyaletinin varlıklı kesime ait yerleşim birimlerinden, Stanford Üniversitesinin de bir bölümünün bulunduğu (hatta silikon vadisi olarak bilinen teknoloji grubu devlerinden Hewlett-Packard, VMware ve Facebook’un da yer aldığı), Palo Alto’ya bırakır. Her iki arabanın da plakaları sökülmüş ve üstü açık bırakılmıştır.

Bronx’a bırakılan arabanın değerli parçaları 10 dakika içinde çalınmaya başlar. Aracın tamamen yağmalanması 3 gün kadar sürer. Araç tüm değerli sayılabilecek parçaları çalındıktan sonra çevredekilerin eğlencesi haline gelir; camları kırılır, döşemeleri sökülür, boyası kazınır ve en nihayetinde hurda yığını haline gelir.

Palo Alto’da ise durum farklıdır, bir hafta geçmesine rağmen arabaya dokunan olmamıştır. Derken Zimbardo eline geçirdiği bir balyozu yoldan geçenlerin şaşkın bakışları arasında arabanın küçük bir yerine indiriverir. Hemen ardından yoldan geçenler de balyozu nöbetleşe kullanarak arabayı parçalamaya başlar. Birkaç saat içinde araba tersine devrilmiş ve tamamen tahrip edilmiştir.

Zimbardo’nun notlarından yola çıkan iki kriminalist James Q. Wilson ve George L. Kelling, The Atlantic Monthly dergisinin Mart 1982 sayısında Kırık Camlar (Broken Windows) başlıklı bir makale yayımlarlar. Makalede yazarlar eğer kırık bir cam tamir edilmezse bilerek veya isteyerek kamu malına zarar vermekten hoşlanan kimseler (vandalizm) tarafından binanın kalan camlarının da kırılacağı ve eğer içinde kimse yaşamıyorsa giderek harabeye çevrileceğini bildirmekteydiler. Özetle ilk camın kırılmasına ya da çevreyi kirleten ilk duvar yazısına izin verildiği takdirde kötü gidişat engellenemezdi ve bu nedenle önlem alınmalıydı.

Suçlara ilişkin kırık cam teorisi olarak literatüre giren bu teori Polisler için çok yararlı olmuş, bilet almadan metroya binenlerin, kamu malına zarar verenlerin peşine düşülerek haklarında yasal işlem yapılmıştır.

Toplumda şahit olduğumuz tüm sorunlar hep küçük görülen hatalara göz yummakla daha doğrusu umursamamakla başlamıyor mu zaten? Söz gelimi bir köşeye gelişigüzel atılan bir çöp  oradan kaldırılmadığı takdirde bir bakmışsınız herkesin evlerindeki çöpleri dahi getirip bıraktıkları bir çöplük haline gelivermiş. Bu hiç de yabancısı olmadığımız bir durum… Kırık cam teorisinin sadece güvenlik görevlileri tarafından değil toplumun bütünü tarafından dikkate alınması gerektiğini düşünüyorum.

Kaynaklar:

Broken Windows – Gary Petersen – www.stsc.hill.af.mil
Fixing Broken Windows – Wikipedia